Ο Δήμος Χερσονήσου ανήκει στην περιφέρεια Κρήτης, στο νομό Ηρακλείου, στην επαρχία Πεδιάδας και βρίσκεται στα βορειοανατολικά του νομού. Συνορεύει με τους δήμους Γουβών στα δυτικά, Μαλίων στα ανατολικά, Καστελλίου στα νοτιοδυτικά και Οροπέδιο Λασιθίου στα νότια. Η έκταση του είναι 70.984 τετραγωνικά μέτρα και έχει πληθυσμό 8.497 κατοίκους (σύμφωνα με την απογραφή του 2001). Αποτελείται από 6 δημοτικά διαμερίσματα με έδρα το Λιμένα Χερσονήσου, τα οποία είναι το Αβδού, οι Γωνιές, οι Ποταμιές, η Κερά και η Χερσόνησος.

Ο Λιμένας Χερσονήσου, με 2.981 κατοίκους το 2001, σήμερα αποτελεί κωμόπολη, Δημοτικό διαμέρισμα και έδρα του Δήμου Χερσονήσου. Ο σημερινός οικισμός δεν αναφέρεται στην απογραφή του 1881. Για πρώτη φορά το βρίσκουμε στην απογραφή του 1900 με 133 κατοίκους. Την περίοδο εκείνη ιδρύθηκε σταθμός Χωροφυλακής και υποτελωνείο. Όταν έγινε κοινότητα, υπήχθησαν σε αυτήν οι οικισμοί Κουτουλουφάρι και Πισκοπιανό. Η θέση του είναι στο 26,1 χλμ. της κεντρικής οδικής αρτηρίας προς Άγιο Νικόλαο, στη θέση της αρχαίας πόλης με το ίδιο όνομα. Στο Λιμένα Χερσονήσου, ο οποίος είναι τουριστικά ανεπτυγμένος, λειτουργούν μεταξύ άλλων ΚΕΠ, Δημοτικό σχολείο, 2 Νηπιαγωγεία, Γυμνάσιο και Λύκειο, ταχυδρομείο, ΟΤΕ, καθώς επίσης περιφερειακό ιατρείο. Κύριες ασχολίες είναι ο τουρισμός, η ελαιοκομία, η αμπελοκαλλιέργεια και η καλλιέργεια πρώιμων κηπευτικών.

Εκτός από το Λιμένα Χερσονήσου, στο δημοτικό διαμέρισμα ανήκουν και οι οικισμοί Ανισσαράς με 291 κατοίκους, Κουτουλουφάρι με 586 κατοίκους και Πισκοπιανό με 451 κατοίκους.

Το Κουτουλουφάρι βρίσκεται στους βόρειους πρόποδες του υψώματος Πυργιά (γράφεται: τα Πυργιά) και απέχει από το Ηράκλειο 28,9 χιλιόμετρα. Η κύρια ασχολία των κατοίκων είναι η καλλιέργεια πρώιμων κηπευτικών, κυρίως ντομάτας, σε θερμοκήπια (αυτά βρίσκονται στον Ανισσαρά). Τα τελευταία χρόνια καλλιεργούνται και άνθη, κυρίως γαρίφαλα, τα οποία εξάγονται στο εξωτερικό. To 2006 καταργήθηκε το νηπιαγωγείο.

Για τον οικισμό του Πισκοπιανού, η παλαιότερη αλλά και ορθότερη γραφή είναι Πισκοπιανώ, καθώς προέρχεται από τη γενική πληθυντικού. Η θέση του είναι στους βόρειους πρόποδες του υψώματος (580 μ.) Πυργιά. Η κύρια ασχολία των κατοίκων είναι η καλλιέργεια πρώιμων κηπευτικών σε θερμοκήπια. Επίσης, αρκετοί εργάζονται σε εργοστάσιο τουβλοποιίας, που βρίσκεται κοντά στον οικισμό. Στο χωριό βρίσκεται το Αγροτικό Μουσείο του Πισκοπιανού.

Το Αβδού (431 κάτοικοι το 2001) αποτελεί χωριό και ομώνυμο Δημοτικό διαμέρισμα στο Δήμο Χερσονήσου. Βρίσκεται στη μέση του καταπράσινου κάμπου της Λαγκάδας. Παράγει λάδι. Το τοπωνύμιο οφείλει πιθανότατα το όνομά του στον προφήτη Αβδιού, του οποίου ναός υπήρχε, κατά την παράδοση, στη θέση Λινές.

Οι Γωνιές, με 519 κατοίκους το 2001 αποτελούν επίσης ξεχωριστό Δημοτικό διαμέρισμα, με μοναδικό οικισμό το ίδιο το χωριό. Οι Γωνίες έλαβαν την ονομασία τους από τη θέση του χωριού, καθώς βρίσκεται στην ανατολική γωνιά της Λαγκάδας. Η θέση του είναι στους δυτικούς πρόποδες της Σελένας (σε υψόμετρο 1.559 μ.) στο 40,1 χλμ. του δρόμου προς το Οροπέδιο Λασιθίου. Οι κάτοικοι ασχολούνται πρώτιστα με την ελαιοκομία. Το χωριό υδρεύεται από πηγή που βρίσκεται στην Άμπελο.

Το δημοτικό διαμέρισμα των Ποταμιών απαρτίζεται από 2 οικισμούς. Τις Ποταμιές με 522 κατοίκους και το Σφεντύλι με 88 κατοίκους.

Οι Ποταμιές είναι οικισμός με υψόμετρο 170 μ. που βρίσκεται στη δεξιά όχθη του ποταμού Αποσελέμη ο οποίος διαρρέει τη Λαγκάδα ανάμεσα σε ελαιώνες, πορτοκαλεώνες και την άγρια βλάστηση του ποταμού, από τον οποίο έχει λάβει και το όνομά του. Η κύρια ασχολία των κατοίκων του χωριού είναι η γεωργία (ελαιοκομία) και παράγεται λάδι.

Το Σφεντύλι, κτισμένο σε υψόμετρο 210 μ., αναφέρεται με την ονομασία Sfendigli το 1583 με 78 κατοίκους (Καστροφύλακας Κ 95).

Το Δημοτικό διαμέρισμα Κεράς, σύμφωνα με την απογραφή του 2001 έχει 161 κατοίκους. Οι οικισμοί που το συναποτελούν, είναι η Κερά, η Άνω Κερά και η Μονή Καρδιωτίσσης.

Η Κερά [18 κάτοικοι ], βρίσκεται σε υψόμετρο 560 μ., στο βάθος κατάφυτης κοιλάδας, στους δυτικούς πρόποδες του υψώματος Καρφί.

Η Άνω Κερά [ 98 κάτοικοι] ή αλλιώς Απάνω Κερά, αποτελεί έδρα του Δημοτικού διαμερίσματος. Ήταν επίσης έδρα της κοινότητας, όταν η Κερά αποτελούσε κοινότητα. Βρίσκεται σε υψόμετρο 680 μ., στο 50,2 χλμ. του δρόμου προς το Οροπέδιο Λασιθίου.

Οι κάτοικοι των οικισμών της άνω και κάτω Κεράς παλαιότερα ήταν μυλωνάδες, ενώ σήμερα ασχολούνται με την ελαιοκαλλιέργεια. Κοντά στο χωριό υπάρχει και μεταλλείο σιδήρου. Ο οικισμός έλαβε την ονομασία του από το Μοναστήρι της Κεράς Καρδιώτισσας, το οποίο βρίσκεται στα βόρεια. Στη θέση του υψώματος Καρφί και στο ύψωμα Παπούρα (υψόμετρο 1.026 μ.) έχουν βρεθεί λείψανα προελληνικών πόλεων. Λόγω της θέσης του, παλαιότερα αναφέρεται με το όνομα Μηνυτής, επειδή στη θέση αυτή οι σκοποί εμήνυαν την παρουσία του εχθρού. Στα νεότερα χρόνια στην κατωφέρεια από τον Άγιο Γεώργιο Ασφεντάμη μέχρι το Κάτω Χωριό Κεράς βρίσκονταν 35 νερόμυλοι που κινούνταν με τα άφθονα πηγαία ύδατα της περιοχής. Εκεί αλέθονταν τα σιτηρά της επαρχίας Λασιθίου.

Η Μονή Καρδιωτίσσης βρίσκεται σε υψόμετρο 630 μ. στο 49,6 χλμ. της κεντρικής αρτηρίας Ηρακλείου - Οροπεδίου Λασιθίου στους δυτικούς πρόποδες του υψώματος Καρφί, σε κοιλάδα κατάφυτη από δέντρα. Το 2001 απεγράφησαν 45 άτομα. Ο ναός είναι αφιερωμένος στο Γενέσιο της Θεοτόκου. Γιορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου. Δεν είναι εξακριβωμένο πότε ιδρύθηκε η Μονή. Από έγγραφα του κώδικα της μονής φαίνεται ότι αρχικά ήταν μετόχι της Μονής Αγκαράθου. Στη συνέχεια ανακαινίστηκε από τα αδέρφια Μαγγανάρη και έγινε σταυροπηγιακή. Η ονομασία της προέρχεται από την πολύ παλιά εικόνα της Παναγίας που είχε το όνομα αυτό. Η εικόνα εκλάπη από το μοναστήρι το 1498 από Έλληνα έμπορο και μεταφέρθηκε στο ναό του Αγίου Ματθαίου στην οδό Merulana στη Ρώμη. Το 1866 μεταφέρθηκε εκ νέου στο ναό του Αγίου Αλφόνσου, στον Εσκυλίνο Λόφο. Η σημερινή εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται στο μοναστήρι αποτελεί αντίγραφο αυτής και ζωγραφίστηκε το 1735. Ακόμα και το αντίγραφο αυτής της εικόνας θεωρείται θαυματουργό.

Το δημοτικό διαμέρισμα Χερσονήσου απαριθμεί συνολικά 2.468 κατοίκους (απογραφή 2001). Σε αυτό περιλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:

1. η Χερσόνησος [ 882 ]
2. ο Άγιος Ιωάννης [ 100 ]
3. ο Αγκισαράς [ 120 ].
4. τα Αγριανά [ 271 ], στα νοτιοδυτικά της Χερσονήσου, με παραθεριστικές κατοικίες.
5. η Ανάληψη [ 1.029 ], πεδινός οικισμός, με ξενοδοχεία και παραθεριστικές κατοικίες, σε υψόμετρο 10μ. Είναι ανεπτυγμένος τουριστικά και βρίσκεται στο 21ο χιλιόμετρο της παλαιάς οδού Ηρακλείου-Αγίου Νικολάου.
6. ο Αποσελέμης [ 42 ]
7. τα Χατζανά [ 24 ], μικρός οικισμός, πρώην Μετόχι.

Η Χερσόνησος είχε 882 κατοίκους το 2001. Η θέση του είναι στους βόρειους πρόποδες του υψώματος Χάρακας. Η απόσταση του οικισμού από το Ηράκλειο είναι 25,8 χιλιόμετρα. Στη Χερσόνησο υπάρχει πλατεία με δέντρα, ενώ οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία, την καλλιέργεια πρωίμων κηπευτικών και λουλουδιών (στην περιοχή του Ανισαρά). Η Χερσόνησος διατηρεί ακέραια την ονομασία της αρχαίας πόλης, η οποία βρισκόταν στην περιοχή του σημερινού Λιμένα Χερσονήσου. Σε παλαιότερη εποχή, όταν ο τόπος λυμαινόταν από πειρατές, οι κάτοικοι έφυγαν από τα σπίτια τους και για λόγους ασφαλείας εγκαταστάθηκαν στη σημερινή θέση του χωριού. Έτσι, μετέφεραν και το θαλασσινό όνομα του οικισμού τους. Για να το ξεχωρίζουν από τους άλλους οικισμούς, οι κάτοικοι της περιοχής το αποκαλούν Μεγάλο Χωριό Χερσονήσου ή Μεγάλη Χερσόνησος.

Ο Ανισαράς έλαβε την ονομασία του πιθανότατα από το γλυκάνισο ή άνυσον. Παλαιότερα εκεί βρίσκονταν δυο ανεμόμυλοι, ένας στην παραλία και ένας στην κορυφή του πρανούς.

Η Ανάληψη παλαιότερα ονομαζόταν Σβούρου Μετόχι. Ανήκε σχεδόν στο σύνολό της σε οικογένειες κτηνοτρόφων από το Οροπέδιο Λασιθίου, οι οποίες παραχείμαζαν εκεί. Για πρώτη φορά αναφέρεται ως οικισμός της Κοινότητας Χερσονήσου το 1920, με 68 κατοίκους.

Κατά το Σπανάκη, τα Αγριανά έλαβαν την ονομασία τους εξαιτίας γλωσσικής παραφθοράς του "Αδριανά", - από το Αδριανός, επώνυμο. Ο οικισμός πιθανότατα ήταν σε περιοχή των κληρονόμων του.

Επίσης, τα Χατζανά πήραν το όνομά της από την οικογένεια Χατζή, η οποία είχε μετόχι εκεί.

Τα παραπάνω δημοτικά διαμερίσματα αποτελούσαν αυτόνομες κοινότητες, μέχρι το 1997, οπότε και συνενώθηκαν σε έναν ενιαίο δήμο, με έδρα το Λιμένα Χερσονήσου. Ο νόμος Καποδίστρια ή αλλιώς νόμος 2539/97 του ελληνικού κράτους είχε ως σκοπό την ανασυγκρότηση και βελτιστοποίηση της δημόσιας διοίκησης στο επίπεδο της τοπικής αυτοδιοίκησης.